Σκέψεις μετά την επίσκεψη στον Σίγκμουντ και την οικογένειά του.

Αν έρχεται κάποιος στο νου μου όταν ακούγεται η λαχταριστή φράση «μάθετε την αλήθεια και αυτή θα σας ελευθερώσει» (Ιωάννης 8:32) του απελευθερωτή Χριστού, είναι το πρόσωπο του Φρόυντ. Μπορεί η πρόταση αλήθειας της πίστης μας να είναι πνευματική και οντολογική και να αναφέρεται στην υπερβατική πρόταση βιωμένης αγάπης που νικάει τον θάνατο, το έργο ωστόσο τόσο του πατέρα Φρόυντ, όσο και της κόρης του Άννας Φρόυντ, αποτελούν ανθρώπινα εργαλεία απελευθέρωσης από το αδιέξοδο της ψυχικής διαταραχής και των τραυματικών μας εμπειριών. Και η ψυχική διαταραχή και οι τραυματικές μας εμπειρίες μπορούν να διαταράσσουν και να καταστρέφουν ακόμα και την επιθυμία για οποιαδήποτε πνευματική ή άλλη ελευθερία.

Νιώθετε πως ενώ αγαπάτε κάποιον τον βλάπτετε; Νιώθετε ανικανοποίητοι ενώ πραγματοποιήθηκε η επιθυμία σας; Νιώθετε δυσκολία να χαρείτε ή ευκολία να χάνετε την διάθεσή σας; Νιώθετε εγκλωβισμένοι σε ατελείωτες διαγνώσεις για το σώμα σας και η πίεση επιμένει, το ζάχαρο δεν πέφτει και τα αυτοάνοσα διαδέχονται το ένα το άλλο; Όλα αυτά είναι ενδείξεις ότι είστε άνθρωποι και ότι έχετε λόγο να εξερευνήσετε τι συμβαίνει με το σώμα και το κεφάλι σας, με τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές σας, με το ποιοι είστε και πώς γεννηθήκατε, ποιοι νομίζετε ότι είστε και πού νομίζετε ότι η ζωή σας πάει, ενώ την πηγαίνετε εσείς!

Ο Φρόυντ έδωσε την δυνατότητα να δούμε πίσω από την συμπεριφορά ότι κρύβεται κάτι πολύτιμο, το συναίσθημα μας που είναι ουσιαστικά η μνήμη από την εμπειρία των σχέσεών μας. Έδωσε πρόσβαση στο ασυνείδητο, μια περιοχή της ύπαρξης που δεν λειτουργούν οι νόμοι της λογικής. Μια ατελείωτη δεξαμενή στην οποία απωθούνται αλλά και από την οποία «ξυπνάνε» και επηρεάζουν την συνειδητή μας ζωή, επιθυμίες, κανόνες, φόβοι και ενοχές. Αποκάλυψε τις «άμυνες», μηχανισμούς προστασίας της εύθραυστης λογικής και των απαραίτητων σχέσεων για να λειτουργούμε ως συνάνθρωποι και κοινωνία. Έδωσε πρόσβαση σε όλα αυτά και με την τέχνη του και τεχνική του, επέτρεψε την συνειδητοποίηση, την μετακίνηση και συχνά την αλλαγή του πώς το «μέσα» μας, φυλάκισε την ύπαρξή μας. Αυτά δεν αφορούν τους ανθρώπους με κλινικές διαγνώσεις. Αυτά αφορούν τον ΚΑΘΕ ΕΝΑ ΑΠΟ ΕΜΑΣ.

Πριν τον Φρόυντ η επιστήμη έχασκε ανήξερη απέναντι στην άβυσσο της ανθρώπινης ύπαρξης, πολεμώντας να δαμάσει την βιολογία μας, υποτιμώντας ότι πλαστήκαμε ψυχοσωματικές οντότητες, μικρά σύμπαντα ικανά για το θαύμα αλλά ικανά και για την αυτοκαταστροφή. Η επιστήμη κρατούσε την λογική και την βούληση, την μνήμη και την συμπεριφορά, υποταγμένη ωστόσο στον καθωσπρεπισμό της εποχής, τιμωρούσε την εκδήλωση του συναισθήματος. Αν σήμερα μας φαίνεται ρηχό το «επιθυμώ άρα υπάρχω» της μεταμοντέρνας απαξίωσης, τότε και με βάση τον Καρτέσιο, το «σκέφτομαι άρα υπάρχω» αποτελούσε την βάση για την τραγική πρόταση διαπαιδαγώγησης «ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ, ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΕΝ ΘΕΛΩ»! Ή ακόμα πιο απλά «αν ο άνθρωπος το θέλει, όλα τα μπορεί»! Αιώνες επικρατούν και διαποτίζουν ακόμα τους πιο σημαντικούς ανθρώπους που μας διαμορφώνουν αυτές οι τραγικές δοξασίες, αφήνοντας τους γονείς να στέκονται απέναντι και όχι δίπλα στην αναπηρία των παιδιών τους, τους εκπαιδευτικούς να στέκονται απέναντι και όχι δίπλα στην αδυναμία των μαθητών τους και τελικά να μας αφήνουν ως ενήλικα παιδιά, παθητικούς στην επιθυμία απόλυτης αποδοχής από τον άλλον. Μας το χρωστάει η παιδική μας πείνα! Έχουμε ακόμα δρόμο παππού Φρόυντ!

Αναλογίζομαι πως έναν αιώνα μετά την θεμελίωση των βασικών αρχών της ψυχανάλυσης, μας δόθηκε η δυνατότητα ανάπτυξης πλέον δεκάδων διαφορετικών ψυχοθεραπευτικών σχολών και παρεμβάσεων και ακόμα είμαστε σε εξέλιξη, δίνοντας στις επιστήμες του ψυχισμού κάτι μοναδικό απέναντι στην ολοκληρωτική πρόταση απο-ανθρωπισμού της ανθρώπινης ύπαρξης. Και δεν είναι λίγα αυτά που τράβηξε η ανθρώπινη ύπαρξη και τραβάει ακόμα. Η άγνοια και η απουσία επιστημονικής κατανόησης ταλαιπώρησε αιώνες τον άνθρωπο, στιγμάτισε την ψυχική νόσο αφού πρώτα την δαιμονοποίησε, έκαψε, σκότωσε και βασάνισε ανθρώπους όλων των ηλικιών. Διαστρέβλωσε την θρησκευτικότητα, έδωσε δίκιο στον κακοποιητή, άφησε απροστάτευτο τον αδύναμο!

Σκέφτομαι ωστόσο ότι έναν αιώνα μετά τον Φρόυντ ακόμα στιγματίζεται η ψυχική νόσος, ακόμα βγάζουμε παιδιά αποσυνδεδεμένα από το συναίσθημα, Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί ακόμα συμβαίνει; Γιατί είναι σημαντικό αυτό που τόλμησε ο Φρόυντ;

Μια προσέγγιση θα μπορούσε να είναι η παρατήρηση πως ο Δυτικός Άνθρωπος πράττει δύο παράδοξα για την αποκάλυψη της αλήθειας της ύπαρξής του:

Αφενός απεμπολεί (εγκαταλείπει) την αναζήτηση για την ιστορία του, ίσως μάλιστα να σιχαίνεται την αλήθεια για την ιστορία του. Ταυτόχρονα απεμπολεί και την αναζήτηση για την ουσία και τον λόγο πίσω από τα πράγματα. Αντί για αυτά, αιώνες τώρα παραδίνεται στην χρήση, στην κατανάλωση, στην ιδιωτικότητα και τελικά στην αυτο-θέωσή του. Το μεγάλο σαράκι μας ως σύγχρονοι απόγονοι αυτού του «δυτικού» ανθρώπου, είναι ακριβώς η «σιχασιά» μας για την πεπερασμένη μας ύπαρξη (ότι δηλαδή οτιδήποτε ανθρώπινο είναι φθαρτό και έχει όρια) και ταυτόχρονα η λαχτάρα μας για μια ατομική πρόσβαση στην υπέρβαση αυτής της φθαρτότητας υλικοτεχνικά! Παλεύουμε δηλαδή να ξεπεράσουμε και αυτά που κληρονομήσαμε και αυτά που βλέπουμε στους άλλους, παλεύουμε δηλαδή να είμαστε πιο πάνω από τους άλλους, μια μικρή θεότητα, ημίθεοι ή και θεοί, γαλαζοαίματοι και όχι «πλέμπα», βασιλιάδες και αρχηγοί, κι όχι δούλοι εργάτες σχέσεων και συνανθρώπων. Την ατομική μας πρόσβαση στο κάτι παραπάνω, το φαντάζεται ο καθένας μας ταλαίπωρος, σαν απάντηση σε ό,τι μας ταλαιπωρεί! Για τους πεινασμένους, η υπέρβαση γίνεται η λαιμαργία, για τον αδικημένο, η πρόσβαση στον παντοδύναμο εκδικητή Δία, για τον καπιταλιστή (απόγονο του «άφρονος πλουσίου», Λουκάς 12:13-21), η απόκτηση και η αποθήκευση χρημάτων και υλικών! Πλούσιοι και φτωχοί εναποθέτουμε την «ευτυχία» μας, στην ασφάλεια κάποιων χρημάτων, «για την δύσκολη ώρα».

Η πρόσβαση στα υλικά σήμερα είναι εύκολη. Ακόμα και με τη χαρτζιλίκι της εβδομάδας, μια έφηβη μπορεί να λαμβάνει πακέτα από το Shein (fast fashion – γρήγορη απόκτηση φθηνών ρούχων σε μεγάλη ποσότητα που γρήγορα αλλάζει και πετάει τα «παλιά»). Αντίστοιχα ένας πατέρας μπορεί να χρησιμοποεί υπηρεσίες τύπου Temu, για να φθάνουν φθηνά και πολλά υλικά. Έχοντας κατακτήσει (ο δυτικός πάντα άνθρωπος!) αυτά, ετοιμάζεται να αντικαταστήσει και τον συνάνθρωπο από την τεχνητή νοημοσύνη και το ΑΙ. Υπενθυμίζω ότι ανθρώπινα εργαλεία είναι όλα, η χρήση είναι που σκοτώνει τις σχέσεις και τελικά την ύπαρξη!

Αναχωρώντας από το μουσείο των Φρόυντ μένω συγκινημένος που άνθρωποι αφιέρωσαν την ζωή τους στους άλλους ανθρώπους και στην μελέτη τους. Τα πράγματα είναι ταυτόχρονα απλά και σύνθετα. Κάποιος έχει να τα ανακαλύψει. Σε μια εποχή που γίναμε όλοι βασιλειάδες, με πρόσβαση σε υλικά και πληροφορία ατελείωτη, σε μια εποχή που ο θάνατος καβαλάει την εξυπνάδα των ανθρώπων και το κακό γίνεται και αυτό πολύπλοκο, σε μια εποχή που οι νέες και οι νέοι δίνουν 3 δεκαετίες στις σπουδές και δυσκολεύονται να εμπιστευτούν έναν άνθρωπο για μια ουσιαστική σχέση, σε μια τέτοια εποχή παραμένει πολύτιμη η εργασία των Φρόυντ, έστω και με τις επόμενες θεωρητικές ανακαλύψεις, την θεωρία του δεσμού, την θεωρία της ομαδικής ανάλυσης, την θεωρία της συστημικής θεώρησης και την υπαρξιακή ψυχολογία. Ακόμα και αυτή η γνωσιακή – συμπεριφορική ψυχοθεραπεία, από επιστήμονες ψυχαναλυτές δημιουργήθηκε.

Βγαίνοντας στο ηλιόλουστο Λονδίνο, η φωνή της Άννα Φρόυντ αντηχεί για την εποχή του πολέμου, πως τα παιδιά πονούσαν για τους γονείς που έλειπαν και όχι για τον πόλεμο που μαίνονταν πάνω από τα κεφάλια τους. Μένει ακόμα η πρόταση της στον επίδοξο θεραπευτή για την ανάγκη δικής του θεραπείας και εκπαίδευσης, μαζί με το δικό του ταξίδι στην «κοινωνιολογία, την θρησκεία, την λογοτεχνία και την ιστορία» αν επιθυμεί να τολμήσει να μπει συνοδοιπόρος, στο ταξίδι αυτογνωσίας και θεραπείας του πάσχοντος ανθρώπου.

Αλέξης Λάππας

Λονδίνο 19 Ιουνίου 2026

Μουσείο Φρόυντ