Μπροστά στο απάνθρωπο Κακό

Σε ένα νησί αυτού του πλανήτη εκατοντάδες παιδιά χρησιμοποιήθηκαν και βασανίστηκαν για τις ορέξεις κάποιας ελίτ αλαζονικών πλασμάτων που αντέχουν να ζούνε διαπράττοντας απάνθρωπες πράξεις: το νησί του Epstein. Στις ειδήσεις και τα social media η βία και η διαστροφή βασιλεύουν (μόλις ένα 5-13% των αναρτήσεων στις βασικές πλατφόρμες παρέχουν θετικό ή αισιόδοξο περιεχόμενο). Οι άνθρωποι που έχουν πρόσβαση στην οποιαδήποτε απόλυτη εξουσία, οικονομική ή πολιτική, θρησκευτική ή πολιτιστική, φαίνεται να κολυμπάνε συχνά στην σαδιστική αλαζονεία, γελάνε με τον πόνο του αδύναμου, περήφανα επιδεικνύουν τον πλούτο και την κοινωνική τους διαφορετικότητα. Νιώθετε τις σκέψεις σας να σκοτεινιάζουν, το στομάχι σας να ανακατεύεται, την καρδιά σας να απελπίζεται; Αυτή είναι η φυσική αντίδραση σε ό,τι θα έπρεπε να μην «χωράει σε ανθρώπου νου» ή όπως λέμε στην γλώσσα της θεραπείας η αδυναμία να σκεφτούμε το «unthinkable». Είναι η αποστροφή μας από το κακό. Πάντα το ανθρώπινο κακό (βία, κακοποίηση, εκμετάλλευση, διαστροφή) θα μας τρομάζει περισσότερο από το φυσικό κακό (σεισμούς, πλημμύρες, φυσικές καταστροφές).

Ωστόσο!

Αν το κακό ήταν παντοδύναμο δεν θα έχει ανάγκη να διαφημίζεται τόσο. Αν το κακό ήταν παντοδύναμο η ανθρωπότητα θα είχε αφανιστεί. Το οργανωμένο κακό δεν κοιμάται. Το λέει και ο προσδιορισμός του: το οργανωμένο έγκλημα έχει σχέδιο, επιζητά την συνάφεια με την εξουσία που θα μπορούσε να το διακόψει. Πληρώνει καλά τους εργάτες του, δεν αφήνει δευτερόλεπτο ανεκμετάλλευτο. Εξαγοράζει, ελέγχει και τροφοδοτεί τα social media φανερά. Αγωνίζεται να απελπίσει και να τρομάξει τον άνθρωπο ως μονάδα. Αγωνίζεται να πείσει τον δάσκαλο, τον δικαστή, τον αστυνόμο και τον διαιτητή, πως η αρετή και η καλοσύνη έχουν εξοστρακιστεί από αυτόν τον πλανήτη. Αγωνίζεται να πνίξει την συνείδηση του δημοσιογράφου και του επιστήμονα ότι κάτι όμορφο και καινούριο μπορεί ακόμα να γεννηθεί. Το κακό δεν είναι παντοδύναμο, ωστόσο όλοι μας νιώθουμε μερικές φορές απελπισία μπροστά σ’ αυτά που μαθαίνουμε ότι συμβαίνουν στον κόσμο. Το κακό το βιώνουμε ως παντοδύναμο μέσα στην μοναξιά μας. Το κακό θέλει να πιστέψουμε πως έχει ήδη νικήσει!

Μήπως το κακό είναι ισοδύναμο με το καλό; Θα διαλέγαμε μόνο καλούς ανθρώπους στη ζωή μας και το κακό θα συνέβαινε κάπου αλλού και μακριά από εμάς. Το ανθρώπινο κακό συμβαίνει σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες, κοινότητες και ομάδες. Διαφέρει το μέγεθος και ο τρόπος που επικοινωνείται. Το αιμομικτικό έγκλημα σε ένα απομακρυσμένο χωριό της ελληνικής επαρχίας παραμένει ένα καλά κρυμμένο και αποδεκτό μυστικό. Την διαστροφική του βία την βιώνει στο πετσί της η αναπληρώτρια «δασκαλίτσα», η «ξένη» που θα τολμήσει να κάνει γραπτή αναφορά για το μαθητή της που παρατηρεί σημάδια κακοποίησης ή ενδοοικογενειακής βίας. Τότε θα διαπιστώσει την ομερτά της ίδιας της κοινότητας που φιλοξενεί και τον κακοποιητή και το θύμα. Το χωριό αυτό μπορεί να είναι και η πολυκατοικία που διαμένουμε στο κέντρο μιας πόλης.

Η ανάγκη μας για την αίσθηση της ισότιμης πάλης του καλού με το κακό σαν δύο αντιστρατευόμενες δυνάμεις, σε έναν προαιώνιο αγώνα, μπορεί να βασίζεται σε θρησκευτικούς μύθους, αφηγήματα ή και θρησκευτικά δόγματα πολλών θρησκειών, αποτελεί ωστόσο ταυτόχρονα αναπαράσταση για τον τρόπο που λειτουργεί η παιδική φαντασίωση: Τα πράγματα να μοιράζονται σε καλό και σε κακό με ξεκάθαρες γραμμές: η μαμά που κάνει τα χατήρια είναι καλή και ο μπαμπάς που είπε «όχι» είναι κακός και το αντίστροφο. Η ενήλικη διαπίστωση θα ήταν πως κάθε άνθρωπος ακόμα και γονέας μπορεί να πράξει το καλό και το κακό και πως οι σχέσεις είναι διεργασίες σε εξέλιξη και δεν αποτελούν δεδομένα συμβόλαια με απροϋπόθετα δικαιώματα. Μια τέτοια αγάπη θα ήταν θυσιαστική, θα ήταν σαν την αγάπη του Χριστού. Αν φανταζόμαστε πώς η μάνα μας ή το κράτος μπορεί να λειτουργεί υπερφυσικά, μάλλον βρισκόμαστε σε μια κατάσταση εξιδανίκευσης. Συνήθως πίσω από μια εξιδανίκευση κρύβεται η ανάγκη απουσίας της δικής μας προσωπικής ευθύνης.

Ως επαγγελματίες ψυχικής υγείας στον τομέα της παιδικής προστασίας μπορούμε να μοιραστούμε την εμπειρία ότι το καλό είναι Δυνατότερο από το κακό γι’ αυτό και οι πράξεις ή η παρουσία ενός ανθρώπου που το επιλέγει μπορεί να αλλοιώσει ή να ραγίσει την πραγματικότητα ενός ολόκληρου συστήματος, κοινότητας ή κοινωνίας. Ο δρόμος είναι διαφορετικός, η πρόσβαση στην δημοσιότητα είναι διαφορετική, αλλά η ελπίδα εγκαθίσταται τη στιγμή της επιλογής μιας διαφορετικής στάσης. Η αλλαγή των συστημάτων δεν μπορεί να συμβεί ατομικά αλλά χρειάζεται ένα άτομο να την ξεκινήσει μέσα από μια ομάδα. Το οργανωμένο κακό απαιτεί την δράση διεπιστημονικών ομάδων με επαγγελματισμό και αυτογνωσία, να γνωρίζουν τα όρια, τις δυνατότητες αλλά κυρίως να γνωρίζουν πώς η δράση τους θεραπεύει και δεν είναι απλώς μια προσπάθεια διεκπεραίωσης και ακαδημαϊσμού. Το οργανωμένο κακό απαντιέται από ανθρώπους που γνωρίζουν την δική τους σκοτεινιά και αποδέχονται την δική τους θεραπεία, την δική τους εποπτεία και την συνεργασία με άλλες ομάδες, δημιουργώντας έτσι δίκτυο ανοικτό. Κανένας δεν κρατάει την λύση ή την απάντηση απέναντι σε ένα οργανωμένο δίκτυο για παράδειγμα παιδόφιλων. Η κοινωνία συχνά απαιτεί μια γρήγορη απενοχοποίηση της ίδιας της κοινωνίας, μια γρήγορη καταδίκη του θύτη, έναν φανταστικό ήρωα που θα σκοτώσει τον κακό! Η θεραπεία ενός δικτύου παιδόφιλων στοχεύει στην συνεχή θεραπευτική διεργασία, δηλαδή στην υποστήριξη σε όλες τις διαφορετικές φάσεις της ζωής του παιδιού που επιζεί, της οικογένειας που φώλιασε την εμπειρία, του σχολείου που φιλοξένησε αφρόντιστα το παιδί, των φίλων που εκτέθηκαν από το νοιάξιμο στον πόνο της φίλης τους. Και ταυτόχρονα άλλες ομάδες θα ασχοληθούν με την θεραπεία όχι μόνο του κακοποιητή αλλά και του συστήματος που τον διαμόρφωσε. Όσο αυτό δεν συμβαίνει αρκούμαστε στην αποσύνδεση από την πραγματικότητα ότι κάποιο κελί κάπου μακριά από εδώ (!), θα θεραπεύσει έναν δυσλειτουργικό ενήλικα οργανισμό που στερείται συχνά μηχανισμών αυτογνωσίας και ενσυναίσθησης και έχει επιλέξει την δική του ηδονή πάνω στο πτώμα της ψυχής ενός ανήλικου προσώπου.

Αυτή η εμπειρία δεν είναι καθόλου μακριά από την πρόταση του Χριστού για μια μαρτυρική (κοντά δηλαδή στον ανθρώπινο πόνο) ζωή. Για τις αγίες και τους αγίους της εκκλησίας μας το ανθρώπινο κακό δεν υπάρχει από μόνο του, γεννιέται μόνο όταν ένας άνθρωπος επιλέξει συνειδητά ή ασυνείδητα να το πράξει και όταν οι υπόλοιποι άνθρωποι γύρω του επιλέξουν να μην πράξουν το καλό. Αυτό γεννάει μια συμμαχία διαστροφής, μια συνθήκη όπου το φως της χαράς από τις σχέσεις αγάπης έχει αντικατασταθεί από την ηδονή του ελέγχου και της κατάχρησης της ζωής του άλλου. Το κακό υπάρχει όταν οδηγός γίνει η ικανοποίηση των παθών μας, ανάμεσα σε ένα συνάφι που μοιράζεται την ίδια απαξία της ανθρώπινης ζωής ή παθητικά παραδίδει την ελευθερία στην εξουσία του άλλου. Δεν σώζει από αυτήν την εμπειρία το εξωτερικό εκκλησιαστικό ένδυμα, ούτε η ασφαλής υπεροπτική καταγγελία από τον άμβωνα ή το κήρυγμα στο εκκλησίασμα ή διαδικτυακά, αλλά η μαρτυρική βιοτή, η συμμετοχή σε μια κοινότητα που τα μέλη της αγωνίζονται να φθάσουν στην αγάπη, αναλαμβάνοντας την ευθύνη της προσωπικής τους σκοτεινιάς. Τότε η επικοινωνία της διαστροφής θα ξυπνάει την ανάγκη δικής μας τρυφερότητας και τότε η επικοινωνία της διαστροφής θα εμπνέει την δική μας ενήλικη ευθύνη στο λειτούργημα που επιλέξαμε, την γονεϊκότητα ή το υπουργείο παιδείας, την ιεροσύνη ή το λειτούργημα του δικαστικού, την ψυχοθεραπεία ή την υπηρέτηση του νόμου. Το δάκρυ του πονεμένου παιδιού είναι πάνω μας ακόμα κι αν στρέφουμε το βλέμμα αλλού (Ντοστογιέφσκι).

Πίσω από τα φώτα της δημοσιότητας, μακριά από τις αίθουσες των δικαστηρίων, κάποιοι άνθρωποι πορεύονται με το κακοποιημένο παιδί, συχνότερα δεν είναι επαγγελματίες, μπορεί να είναι οι ανάδοχοι ή οι θετοί γονείς, μπορεί να είναι μια εθελόντρια που επέλεξε να μην είναι μόνο παρούσα για τα Χριστούγεννα στη ζωή του νέου ανθρώπου. Και είναι η μεγαλύτερη απάντηση στο κακό και είναι η μεγαλύτερη ελπίδα, αυτό, το κατακρεουργημένο παιδί, να φτιάχνει έναν ενήλικα που επιθυμεί να ζήσει και συχνά να ζήσει και τα δικά του παιδιά. Και η επιθυμία για ζωή είναι η βάση για το καλό του κόσμου.

Αλέξης Λάππας

Παραμονές Σαρακοστής 2026