Πανελλήνιες Εξετάσεις ως αφορμή Ψυχοσυναισθηματικής Κατάρρευσης Παιδιών και των Γονέων τους: Θεραπευτικό Πλάνο

Με μια ξαφνική αύξηση των αιτημάτων από οικογένειες μαθητών καθώς πλησιάζει η ώρα να εξεταστούν είτε για τις εσωτερικές εξετάσεις του σχολείου είτε για τις πανελλήνιες, σας προσκαλώ να καταλάβουμε τι συμβαίνει και γιατί αντιστοιχεί να ασχοληθούμε υπεύθυνα και ψυχοθεραπευτικά με τα άγχη των παιδιών μας.

Σε ένα τυπικό τηλεφώνημα της γραμματείας του Παιδοψυχιάτρου σε ώρα κρίσης, συνήθως μια μητέρα, αλλά και πιο πρόσφατα και πατεράδες, ανάμεσα σε κλάματα ή σε έντονο θυμό, μιλάνε για μια κόρη, παραμονές πανελληνίων εξετάσεων, που έχει αποσυρθεί, δεν διαβάζει, αποφεύγει το σχολείο, αυτοτραυματίζεται και έπαψε να επικοινωνεί. Σε μια σειρά περιστατικών που γίνονται και αφορμή για το μοίρασμα του κειμένου, ο γιος ή η κόρη νοσηλεύτηκαν, μετά από μία μεγάλη κρίση στη σχέση με τους γονείς και ένα βίαιο ξεσπάσμα που άφησε γκρεμισμένη την πόρτα του δωματίου ή λερωμένα με αίματα τα σεντόνια του κρεβατιού.

Η άρνηση προς την μαθησιακή διαδικασία και το άγχος εξετάσεων λειτουργούν συχνά για τους έφηβους όπως οι κρίσεις πανικού για τους ενήλικες: ένα «βιολογικό» όριο που αφού δεν μπορεί να το προσπεράσει κάποιος, πολύ φυσικά «παλιμπαιδίζει» (γίνεται ξανά μικρό παιδί).

Η ώρα των εξετάσεων μπορεί να διακινεί φυσικά το άγχος σε πολλές μορφές! Χωρίς το ΑΓΧΟΣ ΕΓΡΗΓΟΡΣΗΣ δεν λειτουργούμε, δεν παραβιάζουμε την ρουτίνα και τα δεδομένα μας. Με το ΑΓΧΟΣ όμως ως τοξική κουρτίνα που ακυρώνει τα υπόλοιπα συναισθήματα μένω ΚΕΝΟΣ, ΑΔΙΑΦΟΡΟΣ, ΜΕΛΑΓΧΟΛΩ, ΠΕΘΑΙΝΩ ως δημιουργικός άνθρωπος και αρχίζω να ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΟΛΟΓΩ.

Μπορείτε να σκεφτείτε και άλλα άγχη που ξυπνάνε τις κακές σκέψεις;

-Άγχος απόδοσης: άραγε θα γράψω καλά;

-Τις ενοχές προς τον εαυτό: άραγε μπορούσα να διαβάσω περισσότερο;

-Τις ενοχές προς τους γονείς και παρέα μαζί τους την τελειομανία και τον ιδεοψυχαναγκασμό: άραγε θα πεθάνει η μάνα μου από στεναχώρια; Σίγουρα τους έχω προδώσει!

-Το άγχος κατάρρευσης της Ναρκισσιστικής φλούδας και Εικόνας Εαυτού: άραγε θα αποδείξω στους γονείς μου και στις φίλες πόσο καλή είμαι, να τους βουλώσω το στόμα;

-Άγχος προδοσίας παιδικού ρόλου πχ του υπεργονιού (το παιδί ως γονέας των γονέων): άραγε θα τους ταράξει η αποτυχία μου;

-Τον φόβο για την τιμωρία: άραγε θα μου σπάσει το μηχανάκι πατέρας μου όπως είπε αν δεν περάσω σε καμία σχολή;

-Άγχος Εξωγήινης Ταυτότητας και Μοναξιάς: είμαι η μόνη που δεν θα περάσει και όλες οι φίλες μου θα βρούνε καινούργιες φίλες! Του χρόνου θα διαβάζω μόνη!

Αν σας φαίνονται αρκετά αυτά ελάτε να δούμε πώς το ΑΓΧΟΣ των εξετάσεων συνήθως κρύβει πολύ πιο ουσιαστικά θέματα για την ίδια την λειτουργία της ζωής και την ύπαρξη του παιδιού ως ενήλικα: αποκαλύπτει το είδος της σχέσης με τους γονείς, τον εαυτό και τους άλλους, πώς χρησιμοποιήθηκε το παιδί από τους γονείς μέχρι σήμερα και τι κατάπιε το παιδί μέχρι σήμερα για να παραμείνει συμμορφωμένο.

Ταυτόχρονα επειδή η ένταση είναι μεγάλη μπορεί να έρθουν στην επιφάνεια ή και να εκδηλωθούν συμπτώματα που υπονοούν μια μακροχρόνια διεργασία αναπτυξιακή που δεν είχε διαγνωστεί (πχ μαθησιακές δυσκολίες, διαταραχή υπερκινητικότητας και απόσπασης προσοχής ή στοιχεία στο φάσμα του αυτισμού) αλλά και ψυχοπαθολογικές οντότητες που «κοιμόταν» σε προ-κλινική μορφή (πχ μη οργανωμένο άγχος και δυσθυμία που γίνεται σταδιακά αγχώδης διαταραχή και κατάθλιψη).

Η έφηβη σε κρίση μπορεί να είναι «παιδί» ψυχοσυναισθηματικά. Το «παιδί» μπορεί να έχει «φρικάρει» από την υποχρεωτική ενηλικίωση.

Οι γονείς ενός παιδιού σε κρίση μπορεί να έχουν μείνει στην παιδική γονεϊκότητα (φροντιστές) και μοιάζει να μην έχουν μετακινηθεί προς την εφηβική γονεϊκότητα (συμπόρευση προπονητή).

Την ώρα της κρίσης, ίσως και με την έννοια του επείγοντος, μπορεί να ζητηθεί το «μαγικό χάπι», το φάρμακο που θα φέρει πίσω το παιδί μας πριν από την κρίση. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ως γονείς ότι η συνταγογράφηση φαρμακευτικής αγωγής συχνότερα στις ηλικίες πριν τα 18, για νευροβιολογικούς και ψυχοσυναισθηματικούς λόγους μπορεί να έχει καμία, ίσως αμελητέα ή και αντίθετη επίδραση από το επιθυμητό αποτέλεσμα. Επίσης μπορεί να βοηθάει στην δικαιολόγηση του ρόλου του ασθενούς παρά στην ενίσχυση της θεραπείας. Αν ωστόσο ο βαθμός αποδιοργάνωσης ή συναισθηματικής διαταραχής είναι μεγάλος, τα αποτελέσματα είναι πιο έντονα θετικά και ουσιαστικά από την φροντισμένη αξιοποίηση φαρμακευτικής αγωγής. Κρατήστε επίσης το γεγονός ότι παιδιά και έφηβοι με έντονη νευροδιαφορετικότητα, παιδί στο φάσμα του αυτισμού ή παιδιά με σοβαρή ΔΕΠΥ και χρήση αυτοθεραπείας «χόρτου» (κάνναβης), ειδικά αν δεν έχουν εργαστεί θεραπευτικά μέχρι την εφηβεία μπορεί να μην είναι διαθέσιμοι για ψυχοθεραπευτική παρέμβαση για μεγάλα χρονικά διαστήματα οπότε το εργαλείο της φαρμακευτικής αγωγής υπάρχει στην φαρέτρα του παιδοψυχιάτρου. ΠΡΟΣΟΧΗ: και η μη ορθή φαρμακευτική αντιμετώπιση μιας σοβαρής ψυχιατρικής οντότητας, είναι παραμέληση και μη φροντίδα ενός πονεμένου και αποδιοργανωμένου πλάσματος.

Ένα ολοκληρωμένο θεραπευτικό πλάνο προσπαθεί να περιλάβει τα επόμενα:

1) Μια καλή κλινική αξιολόγηση του παιδιού ή του εφήβου από διεπιστημονική ομάδα μετά από μια καλή λήψη ιστορικού από τους γονείς, ώστε να λάβει την τριπλή διαγνωστική προσέγγιση (formulation): οργανικό/ μαθησιακό/ συναισθηματικό. Από αυτό προκύπτει κυρίως ο βαθμός της αναπτυξιακής φάσης του παιδιού, η νευροδιαφορετικότητα, η ανάγκη ή μη φαρμακευτικής αγωγής, το είδος θεραπείας ή το πρόσωπο του ψυχοθεραπευτή και οι παρεμβάσεις που απαιτούνται για το σχολικό πλαίσιο, την μαθησιακή διαδικασία εντός και εκτός σχολικού πλαισίου και την απαλλαγή από την φαντασίωση του επαγγελματικού προσανατολισμού. Μια καλή κλινική αξιολόγηση αποκαλύπτει και τις δυνατότητες και τον βαθμό αυτονομίας που μπορεί να ενδυναμώσει το ίδιο το παιδί.

2) Μία καλή κλινική αξιολόγηση των γονέων ως πρόσωπα και ως σχέση. Τι λειτουργεί και τι όχι; Λειτουργούν καλά στο ξέχωρα ή στο μαζί; Βλέπουν το παιδί τους ως άλλον διακριτό άνθρωπο; Μπορούν να αναλάβουν τις δικές τους ευθύνες; Αναλαμβάνουν την ευθύνη του συναισθηματικού διαζυγίου τους που υποβόσκει ή την ευθύνη για την χρήση του παιδιού τους, που μπορεί να έχει συμβεί μπροστά στην αγωνία τους για την «άδεια φωλιά», στην δική τους δυσκολία μετακίνησης σε επόμενη φάση; Ποια ήταν η δική τους εμπειρία και πραγματικότητα ως παιδιά και έφηβοι. Πόσο παραιτήθηκαν από τους ρόλους της συντροφικότητας και του έρωτα; Ποια εικόνα βλέπουν τα παιδιά τους; Πρακτικά βοηθάμε τους γονείς να δουν πώς μπορεί να ενισχύουν την παθολογία αντί να βοηθούν χωρίς να το καταλαβαίνουν και να συνειδητοποιήσουν την δέσμευση που απαιτείται από αυτούς.

3) Σε εφήβους μεγαλύτερης ηλικίας μια καλή οικογενειακή συνεδρία βοηθάει για το συμβόλαιο θεραπείας στην ολοκλήρωση των ανιχνευτικών συνεδριών.

4) Η ατομική ψυχοθεραπεία της έφηβης κατ΄ ελάχιστον εβδομαδιαία. Αν υπάρχει το εμπόδιο της απόστασης γιατί διαμένει στην επαρχία προτείνεται ένας συνδυασμός πχ 1:3 από κοντά (δια ζώσης) με τις διαδικτυακές συνεδρίες.

5) Την συμβουλευτική γονέων: σε μικρότερες ηλικίες παιδιών μόνοι τους αλλά σε μεγαλύτερες με την παρουσία της έφηβης καθώς δημιουργείται η καχυποψία της συνεννόησης πίσω από την πλάτη της. Συνήθως σε αναλογία 1:4 με τα ατομικά ραντεβού της έφηβης, συνήθως με την θεραπεύτρια της εφήβου. Σχολές γονέων, ομάδες γονέων, μελέτη και podcast γίνονται εργαλεία μη αποκλεισμού των γονέων από την διόρθωση, την αλλαγή, την ελπίδα.

6) Η θεραπεία ζεύγους των γονέων προτείνουμε να είναι τουλάχιστον μηνιαία με άλλον θεραπευτή από αυτόν του παιδιού.

ΑΡΝΗΣΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

1) Η άρνηση θεραπείας από έφηβο μπορεί να φαίνεται ότι είναι φυσικό αποτέλεσμα συνολικότερης αντίδρασης και οφείλουμε να το αναγνωρίσουμε, να ρωτήσουμε αν συμμετείχε στην απόφαση εξέτασης από έναν ειδικό.

Στη σημερινή εποχή οι ίδιοι οι έφηβοι γνωρίζουν πιο συχνά από τους γονείς τους τι τους συμβαίνει, έχουν κουβεντιάσει ώρες με το ChatGPT έχουν δει ατελείωτα βίντεο στο TikTok με κλινικές παρουσιάσεις άλλων εφήβων και συνήθως προσέρχονται με αίτημα ποια ακριβώς διάγνωση να λάβουν!

Μια σταθερή άρνηση μπορεί ωστόσο να αποκαλύπτει την άρνηση της εφήβου να αναλάβει την χρέωση της παθολογίας των γονέων. Αισθάνεται ότι την καλούμε να βγάλει η ίδια «το φίδι από την τρύπα». Συχνά η συμπτωματολογία δίνει και έναν νάρθηκα αντοχής, ένα κάποιο νόημα στον πόνο ή την «τρέλα» που βιώνει στο σπίτι και η απότομη πρόταση αλλαγής τρομάζει, ξεγυμνώνει, δεν σέβεται.

2) Άρνηση συνεργασίας μετά από νοσηλεία μπορεί να αποκαλύπτει μια τραυματικού τύπου εμπειρία ενδονοσοκομειακά. Συχνά οι φυσικοί χειρισμοί, η σωματική επαφή, σε μια οξεία κατάσταση, η απότομη εμφάνιση άγνωστων ειδικών ή της αστυνομίας και η υποχρεωτική παραμονή σε έναν κοινόχρηστο τόπο, μια κλινική, αποτελούν κάθε άλλο παρά ενίσχυση της εμπιστοσύνης. Απαιτεί τέχνη από πλευράς ειδικών ώστε η κλινική αξιολόγηση να γίνει με συμπόνια και ενσυναίσθηση. Υπάρχουν αρκετοί έφηβοι που εκτίμησαν ακριβώς αυτήν την διαφορά ότι μέσα στην κρίση κάποιος λειτούργησε υπεύθυνα και σταθερά χωρίς επίκριση και φωνές. Έχουμε να λάβουμε υπόψη ότι μια ομάδα νοσηλείας περιλαμβάνει πολλούς ενήλικες που λειτουργούν και συμπεριφέρονται διαφορετικά μπροστά στο ρίσκο. Στα ενδονοσοκομειακά τμήματα υπάρχουν επίσης άλλοι έφηβοι που και αυτοί βρίσκονται έξω από την ασφάλεια ενός γνωστού τόπου και συχνά σε έντονη αποδιοργάνωση οι ίδιοι τους.

Στη διάρκεια της εργώδους ανίχνευσης, χτίζεται η εμπιστοσύνη ότι ένα παιδί ή έφηβος ΔΕΝ είναι μόνο το σύμπτωμά του γραμμικά (ότι δηλαδή ένα και ένα κάνει δύο). Όσο περισσότερα είναι τα αίτια και οι γενεσιουργές αιτίες, τόσο μεγαλύτερη η ελπίδα ότι κάτι θα κινηθεί. Είναι σημαντικό να μην ενσταλάξουμε ψευδείς υποσχέσεις αλλά να υπερασπίσουμε την εμπειρία των θετικών συνεργασιών που οδηγούν σε αλλαγή.

Τι γίνεται αν δεν δεσμευτούν στην θεραπεία όλοι οι εμπλεκόμενοι;

Αν είχαμε μόνο έναν από τους δύο σε θεραπεία (πχ την έφηβη ή τους γονείς). Κάτι είναι και αυτό ωστόσο:

Έφηβος σε ατομική συνεδρία χωρίς θεραπεία γονέων: μοιάζει με έναν αγώνα ανακούφισης μιας λοιμώδους φλεγμονής χωρίς αντιβίωση. Μια παράδοξη αντίδραση στην μοναχική θεραπεία του εφήβου είναι η ενίσχυση των καταθλιπτικών συναισθημάτων. Η κατάθλιψη είναι μια φυσική εμπειρία που οφείλει το ανθρώπινο πλάσμα να περάσει αν θέλει να εξελιχθεί. Φυσικά στην ηλικία της προσχολικής ηλικίας που εμφανίζεται αυτή η αφορμή συχνά οι γονείς δεν είμαστε έτοιμοι για τέτοιες εμπειρίες και αντί αυτού αναβάλουμε την έκφραση και περιχώρηση των πολύτιμων συναισθημάτων για το μέλλον. Αυτό εκπαιδεύει το παιδί μας στην αποσιώπηση της συναισθηματικής του ύπαρξης και στην εσωτερίκευση της έντασης και του θυμού του. Η μη-συμπόρευση των γονέων στην θεραπεία οδηγεί στην επανεμφάνιση αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών και σε αδιέξοδους κύκλους εμετών και κρίσεων πανικού. Η έφηβη βιώνει ως δική της την αποτυχία ικανοποίησης των γονέων και μπλέκει στον κύκλο οργής ενοχής με τον ίδιο της τον εαυτό. Κανένα παιδί δεν κρατάει για τους γονείς του άσχημες σκέψεις. Ακόμα και στην μεγαλύτερη κραυγή ή βρισιά είναι σαν να προσπαθεί να πείσει και να πεισθεί ότι η μάνα του είναι πχ λάθος παρά ότι μέσα του το πιστεύει.

Αν είναι οι Γονείς της εφήβου σε θεραπεία έστω και χωρίς συμμετοχή του παιδιού τους: Θεραπεία της βάσης με μακροχρόνια αποτελέσματα έστω κι αν η έφηβη δεν παρουσιάσει οξεία βελτίωση. Αργά και σταθερά θα παρατηρήσει την αλλαγή τους και θα νιώσει ότι οι γονείς που την καταπιέζανε είναι ιστορικά απόντες. Μπροστά της υπάρχουνε δύο ζωντανοί άνθρωποι που μπορεί να στενοχωριούνται αλλά δεν απελπίζονται, μπορεί να αγχώνονται αλλά δεν διαλύονται! Σε αυτές τις περιπτώσεις πολλές φορές είναι οι γονείς που θα καλέσουν την έφηβη σε μία οικογενειακή συνεδρία για να ομολογηθεί αυτή η μετακίνηση.

Η ψυχοθεραπεία μίας εφήβου ή ενός έφηβου δεν είναι ψυχοθεραπεία ενήλικα, αποτελεί μια κοπιώδη εξειδικευμένη διαδικασία που βασίζεται στην εγκατάσταση σχέσης και όχι στο μοντέλο θεραπείας, καθώς λειτουργεί σαν πρότυπη σχέση φροντίδας όχι του καλού παιδιού που συμμορφώνεται αλλά συνολικά ενός οργανισμού που είναι σε ρήξη με το είναι του. Στην εφηβεία έχει να δουλευτεί κυρίως πένθος της παιδικής ηλικίας, η ανάκτηση σχέσης με την ταυτότητα υπαρξιακά, σεξουαλικά και κοινωνικά, ο απεγκλωβισμός από τον σαδομαζοχιστικό κύκλο εξάρτησης από τους γονείς (οργή/ ενοχή για την διαφοροποίηση και την αυτονόμηση), η επίλυση άγχους αποχωρισμού και των κρίσεων πανικού μέσα από την αποδοχή του πραγματικού εαυτού και την σχέση του με τον ψευδή εαυτό και τελικά την αποδοχή των γονέων από το παιδί (ενηλικίωση).

Πολύτιμα εργαλεία είναι οι ομάδες εφήβων, καθώς η παγκοσμιότητα του συναισθήματος λειτουργεί ως μια φυσική επιβεβαίωση ότι «δεν είμαι τρελός», «δεν είμαι εξωγήινος», δεν είμαι μόνος και δεν είμαι μόνο εγώ. Μια ομάδα δίνει την εμπειρία οριζόντιων υποστηρικτικών σχέσεων, μια εμπειρία απόκτησης δεξιοτήτων δημιουργίας φιλικών και συντροφικών σχέσεων. Για πολλά παιδιά και εφήβους η θεραπευτική ομάδα είναι η πρώτη εμπειρία λειτουργούσας ομάδας καθώς μπορεί η οικογενειακή τους ομάδα, η οικογένεια δηλαδή που γεννήθηκαν, να μην έχει λειτουργήσει φροντιστικά για αυτούς ή για τα δύσκολα κομμάτια τους.

Γιατί η θεραπεία του έφηβου δεν μπορεί να γίνει από μη-εξειδικευμένους θεραπευτές στην εφηβεία;

Η θεραπευτική παρέμβαση στην έφηβη ή τον έφηβο είναι θεραπευτική παρέμβαση στο οικογενειακό σύστημα της εφήβου, ανεξάρτητα από την δομή της οικογένειας ή το πλαίσιο φροντίδας (πχ ακόμα και για παιδιά σε πλαίσιο παιδικής προστασίας που απομακρύνθηκαν από το οικογενειακό πλαίσιο, μεριμνούμε για την ψυχοθεραπευτική παρέμβαση στους βιολογικούς γονείς έστω και εντός της φυλακής και ας μην έχουν επικοινωνία)!

Γιατί οι δομές ψυχικής υγείας του δημοσίου είναι οργανωμένες σε διεπιστημονικές ομάδες;

Ένας αναπτυσσόμενος οργανισμός αποτελεί ταυτόχρονα μια βιολογική οντότητα πολύπλοκη και σύνθετη, για κάθε δυσκολία υπάρχουν δεκάδες δεξιότητες που μπορούν να αξιοποιηθούν και για κάθε δυσκολία υπάρχουν πολλοί λόγοι που παντρεύονται και γεννούν το πρόβλημα.

Ο μοναχικός θεραπευτής όπως έχουν αποδείξει από πολλά χρόνια πριν οι μελέτες της επιστήμης μας, ΕΧΕΙ ΤΗΝ ΤΑΣΗ ΝΑ ΒΑΖΕΙ ΤΗΝ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΠΟΥ Ο ΙΔΙΟΣ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΕΙ ΚΑΙ ΠΙΣΤΕΥΕΙ ΟΤΙ ΞΕΡΕΙ ΝΑ «ΘΕΡΑΠΕΥΕΙ»

ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ. Πρακτικά κανένας μόνος του δεν μπορεί να έχει πρόσβαση στο σύνολο της ύπαρξης και επομένως στην πραγματική κατάσταση πίσω από την ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ. Ειδικοί ψυχικής υγείας χωρίς ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση, είναι πιο πιθανό να χρησιμοποιούν μόνο την φαρμακευτική αγωγή για την ανακούφιση συμπτωμάτων που θα μπορούσαν να διαμορφωθούν σε κάτι άλλο μη-παθολογικό μέσα από την κατανόηση και την εμπιστοσύνη μιας ψυχοθεραπευτικής διεργασίας. Το Holding (κράτημα) δεν γίνεται με φάρμακο, έστω κι αν είναι απαραίτητο για την σταθεροποίηση. Βιολογία, Κοινωνική πραγματικότητα και Ψυχοσυναισθηματική κατάσταση είναι σε διαρκή αλληλεπίδραση.

Παιδοψυχίατροι, Ψυχίατροι Ενηλίκων, Εξειδικευμένοι Ψυχολόγοι και Κοινωνικοί Λειτουργοί, Εξειδικευμένες Νοσηλεύτριες, Λογοπαιδικοί, Εργοθεραπευτές, Φυσιοθεραπευτές, Ειδικοί Παιδαγωγοί, Εκπαιδευτικοί διαφορετικών γνωστικών αντικειμένων με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία, Ειδικοί Θεραπευτές, Ψυχοθεραπευτές Παιδιών και Οικογένειας, μαζί συνεργαζόμενοι μπορεί να δούμε κάτι πιο κοντά στο ΟΛΟΝ τόσο του παιδιού όσο και του οικογενειακού και σχολικού περιβάλλοντος που το διαμορφώνει.

Θεραπεία σε έναν θεραπευτή ή από ομάδα θεραπευτών;

Τι διαφορά έχει να μας αναλάβει μια ομάδα και όχι ένας θεραπευτής;

Η παρέμβαση σε παιδιά ή εφήβους που βιώνουν τέτοια ένταση ή ρίσκο που έχει απαιτήσει νοσηλεία έστω και στο παρελθόν, σπανίως μπορεί να έχει ουσιαστικά θεραπευτικό αποτέλεσμα αν δεν υπάρχει παρέμβαση από ομάδα καθώς δεν προβλέπεται ένας θεραπευτής να μπορεί να εργαστεί ταυτόχρονα με ένα αποδιοργανωμένο έφηβο που ζει σε ένα αποδιοργανωμένο σπιτικό και με τους γονείς και με όλες του τις πλευρές και τις ανάγκες! Μοιάζει να προσπαθείς να σμιλέψεις τον πηλό ή να συγκολλήσεις τα κομμάτια ενός θρυμματισμένου πήλινου αγγείου στο κατάστρωμα ενός ιστιοπλοϊκού την ώρα που μαίνεται τρικυμία και να πρέπει να κινήσεις τα πανιά και να κρατήσεις και το τιμόνι του σκάφους που επιβαίνει ο πηλός ταυτόχρονα ! Αυτό που ο ένας δεν μπορεί, το μπορούν πολλοί μαζί.

Η διεπιστημονική ομάδα δίνει επιπλέον την εικόνα προτύπωσης συνεργασίας μεταξύ των ενηλίκων που λειτουργεί και για τους γονείς θετικά αφού δεν υπάρχει αντίστοιχη εμπειρία είτε για το παιδί είτε για τους ενήλικες (πώς κάνουμε διάλογο, πως σεβόμαστε το σύμπτωμα χωρίς να διαλυόμαστε, πώς κάνουμε σύνθεση από την αντίθεση των προσώπων που συμμετέχουν, πώς στηρίζει ο ένας τον άλλον, πώς οι διαφορετικές ματιές βλέπουν κάτι πιο κοντά στην ελπίδα της αλήθειας κτλ).

Είτε ένας, είτε σε ομάδα, γνωρίζουμε πλέον ότι οι ειδικοί ψυχικής υγείας οφείλουν να έχουν εκπαίδευση διαρκή, εποπτεία και θεραπεία των ίδιων. Η παράδοση ειδικοί ψυχικής υγείας να μην έχουν περάσει οι ίδιοι θεραπεία αφορά ένα ναρκισσιστικό, δυστυχώς υπαρκτό ακόμα μοντέλο του γιατρού – Θεού που έχει την δύναμη να θεραπεύει κάθε ασθένεια και αρκεί η συμμόρφωση με τις οδηγίες του και την φαρμακευτική αγωγή για αυτό.

Πολλοί συνάδελφοί ειδικοί ψυχικής υγείας δημιουργούν την ομάδα των ειδικών μέσα από συνεργασίες με άλλους ειδικούς κι ας μη βρίσκονται στο ίδιο γραφείο. Έχουμε ακόμα δρόμο ωστόσο στην Ελλάδα να αντέξουμε ιατροί και επιστημονικό προσωπικό να μάθουμε να συνομιλούμε, να συνεργαζόμαστε και να μοιραζόμαστε τις απόψεις, έχοντας μεγάλη αγωνία τόσο για την κριτική που θα μας ασκηθεί όσο και για την παντοδυναμία μας που πιστεύουμε ότι θα αμφισβητηθεί αν ακούσουμε μια διαφορετική άποψη.

Bonus Material – Ψευδής Ενηλικίωση

Γιατί να το παλέψω με την θεραπεία του παιδιού μου πάνω και πέρα από την απουσία χρόνου και χρημάτων σε αυτή την φάση;

Συχνά η δυσκολία του φοιτητή να ολοκληρώσει τις πανεπιστημιακές σπουδές ή η δυσκολία ενός ενήλικα να μετουσιώσει την ανεργία, την βία ή την εξάρτηση από ουσίες και εθισμούς, δεν είναι πολύ διαφορετικό πρόβλημα από τον αλγόριθμο που περιγράψαμε για την έφηβο σε κρίση: συχνά η ψυχοπαθολογία ενός ενήλικα αφορά ένα ενήλικο (βιολογικά) κορμί, που ωστόσο ακόμα κατοικείται από θραύσματα ενός εφήβου σε αναμονή θεραπείας.

Η αδυναμία των ειδικών ψυχικής υγείας ενηλίκων να δουν την μη-ενηλικίωση, μπορεί να αντικαθιστά κάθε βήμα της θεραπευτικής διαδικασίας με διαγνώσεις και σκευάσματα. Κάθε βήμα θα προσθέτει εξωτερική παρέμβαση ή ανάγκη φαρμακευτικής επιπλέον ουσίας, εμπλέκοντας τους γονείς όχι ως υπεύθυνους συνθεραπευόμενους αλλά ως φροντιστές ενός αποδιοργανωμένου «ενήλικα» – «αποδιοπομπαίου τράγου» που παραμένει «αναγκαστικά» σε ρόλο παιδικό, σε βάσανο σχέσεων δυσεπίλυτων και σε σύστημα οικογενειακό ακινητοποιημένο που περιμένει τον θάνατο να σπάσει τον φαύλο κύκλο: τον φυσικό θάνατο των γονέων, τον θάνατο σε ατύχημα του «ανώριμου» γιου, την αυτοκτονία της κόρης άμεσα ή έμμεσα στην ανορεξία, τον φόνο ως μετεξέλιξη της εκδραμάτισης χρόνιων αμεταβόλιστων συναισθημάτων ή τον ψυχικό θάνατο της ελπίδας για λειτουργικότερες και πιο αληθινές σχέσεις. Τα πρόσωπα θα έχουν αντικατασταθεί από ψυχοπαθολογία και τελικά ο γιος θα είναι σε φαρμακευτική αγωγή για να μην χάσει την ζωή του από αυτοχειρία, η μάνα σε φαρμακευτική αγωγή για να αντέχει την φροντίδα και τις βρισιές του γιου και ο πατέρας θα παραμένει ένας νάρκισσος που θα αυτο-φαρμακώνεται με μπόλικο τσίπουρο ή πιο ακριβό αλκοόλ, καθώς «ντρέπεται» για το σπιτικό του μέχρι να αποχωρήσει για να ζήσει μάλλον το ίδιο σκηνικό με άλλη ωστόσο γυναίκα και παιδί.

Η Μάλερ απέδειξε ότι σχεδόν ένα 80% των ενήλικων διατηρούν απόψεις ηθικής που καθορίζουν την ζωή τους αμετάβλητα από την ηλικία των 13 τους!

Τελικά υπάρχει ελπίδα;

Στην πλειοψηφία τους στις ημέρες μας οι οικογένειες και τα παιδιά της πατρίδας μας έχουν πολύ καλή πρόσβαση σε υπηρεσίες για την διάγνωση και τουλάχιστον για κάποιες θεραπείες.

Η γεωγραφία του τόπου διαμονής παίζει ρόλο καθώς οι εξειδικευμένοι ειδικοί συνήθως βρίσκονται στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Η δυνατότητα του διαδικτύου έδωσε ουσιαστική λύση σε εκατοντάδες εφήβους που λόγω τόπου διαμονής ή συμπτωματολογίας δεν είχανε πρόσβαση στη θεραπεία. Φυσικά με τους περιορισμούς του εργαλείου καθώς είναι διαφορετικό από την δια ζώσης συνεδρία.

Όλο και περισσότεροι ειδικοί έχουν πραγματική ψυχοθεραπευτική εμπειρία και εκπαίδευση. Ο ειδικός που ασχολείται με παιδιά και εφήβους οφείλει να διαθέτει εργαλεία και ατομικής παρέμβασης και κατανόησης των οικογενειακών συστημάτων (συστημική θεωρία ή θεωρία ομάδων).

Η μακροχρόνια εμπειρία μας είναι ότι δεν περισσεύει κανείς και καμία δυσκολία δεν είναι εμπόδιο στην εφηβεία: τα πιο δύσκολα συμπτώματα και γεγονότα συχνά είναι landmarks/ οδοδείκτες που υπάρχουν εκεί όχι για να ξεπεραστούν αλλά για να μας ενημερώνουν την απόστασή μας ως θεραπευτές γονείς από την αποδοχή ή την ρήξη με την πραγματικότητα! Η μεγαλύτερη δυσκολία των γονέων δεν είναι η δέσμευση στην θεραπεία του παιδιού τους, είναι η αποδοχή της πραγματικότητας του παιδιού τους και η δέσμευση στην δική τους θεραπεία.

Πολλές έφηβες και έφηβοι θα βρεθούν αποκομμένα από τους γονείς σε θεραπεία και τότε με την σταθερή αποδοχή του θεραπευτή μπορούν να μετακινηθούν σε ένα επόμενο στάδιο ανάπτυξης ή ενηλικίωσης. Αυτό δεν το καθορίζει ούτε η θεραπεία, ούτε ο θεραπευτής αλλά η αλήθεια που θα αποκαλύπτεται σε κάθε βήμα συνεδρίας. Τα παιδιά μας και οι έφηβοι περιμένουν την κίνηση προς τα μπρος και η εσωτερικευμένη βαρεμάρα δεν είναι παθητική στάση αλλά προσπάθεια να καταπιούν την ευθύνη για βάρη που συχνότερα αναλογούν σε εμάς.

Κλείνοντας να υπενθυμίσω πως ο αγώνας που κάνουμε να μεταβολίσουμε υπεύθυνα κάτι από τα τραγικά που μπορεί να συμβαίνουν σε εμάς ως γονείς, ως μονογονείς, ως αναδόχους ή φροντιστές ή στην οικογένεια και τα παιδιά μας, είναι διαγενεακά συγκλονιστικό γιατί κάτι σηκώνουμε έτσι από τις πλάτες των επόμενων γενεών. Την ίδια ώρα εμείς οι ίδιοι μπορούμε να ωριμάσουμε. Επομένως η θεραπεία των παιδιών μας οδηγεί και στην δική μας αληθινότερη ζωή!

Στα δεκάδες σχολεία που βρισκόμαστε με τους συνεργάτες μας, κάθε χρόνο αισθανόμαστε ότι συναντούμε όλο και πιο ώριμους εφήβους, όλο και ο πιο ενημερωμένα παιδιά, όλο και πιο κινητοποιημένος εκπαιδευτικούς, που πιστεύουν ότι κάτι μπορεί να γίνει. Σε ένα κόσμο που κατακλύζεται από την πληροφορία του κακού γεννιέται η ψευδαίσθηση ότι δεν λειτουργούν οι άνθρωποι και οι σχέσεις. Τέτοιες ψευδαισθήσεις χάνονται αν επαγγελματικά ή εθελοντικά ξεκινήσει κάποιος το ταξίδι της γνωριμίας με τα πιο πονεμένα παιδιά και εφήβους της δικής μας κοινωνίας.

Αλέξης Λάππας

Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων